3 กระบวนการกับ 4 มุมมอง เปลี่ยนเกมธรรมดาเป็นเครื่องมือวิจัย

           ปัจจุบันแนวทางในการเข้าถึงความรู้ ความจริง ที่ได้รับการยอมรับมากที่สุดคือแนวทางที่ยึดเอาหลักการทางวิทยาศาสตร์ หรือที่เรียกว่า Scientific Methods ที่มีความเชื่อในเรื่องของ กระบวนการที่เป็นระบบ มีการบันทึก มีการทดสอบตามวัตถุประสงค์ โดยในปัจจุบันแนวทางเหล่านี้ได้ถูกขยายออกมาเป็นทั้งการวิจัยเชิงปริมาณ (Quantitative methods) การวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Methods) และการวิจัยแบบผสมผสาน (Mix Methods) ซึ่งรูปแบบการวิจัยเหล่านี้ได้ถูกพัฒนาและนำไปใช้ในการพัฒนาของศาสตร์ต่างๆมากกว่าร้อยปี หากแต่กระบวนการเหล่านี้มีข้อจำกัดในหลายมิติ โดยเฉพาะในเรื่องของเวลาที่ใช้สำหรับการเข้าถึงข้อมูล ที่แต่ละงานวิจัยต้องใช้เวลามากในการเข้าถึงข้อมูลซึ่งในยุคที่ความจริง และข้อมูลเปลี่ยนแปลงเร็ว ข้อมูลที่เข้าถึงด้วยวิธีการเหล่านี้อาจล้าสมัยหรือไม่ตรงกับความจริงที่เป็นปัจจุบัน

นอกจากประเด็นเรื่องของเวลาแล้ว ประเด็นเรื่องของเครื่องมือ ในการเข้าใจความจริงที่เกิดขึ้นด้วยการใช้แบบสอบถาม การสัมภาษณ์ ก็มีข้อจำกัดในการทำความเข้าใจเชิงพฤติกรรมที่เป็นความจริงของกลุ่มเป้าหมาย กล่าวคือ แบบสอบถาม และการสัมภาษณ์ที่ปราศจากการวางเงื่อนไข (Conditions) ที่กลุ่มเป้าหมายได้ผ่านประสบการณ์จริง (Experiences) ของชุดคำถาม หรือทฤษฎี ฐานคิดที่นำมาใช้ในการวิจัย ทำให้ส่งผลต่อความตรง (Validity) ของข้อมูลที่ได้รับ แม้ว่าจะสามารถทำวิจัยบนวิธีการที่ถูกต้องตามหลักวิชาทั้งหมดก็ตาม

           กระบวนการวิจัยเชิงทดลอง (Experimental research) ได้เกิดขึ้นเพื่อมาเติมเต็มช่องว่างดังกล่าว บนฐานคิดของการทำให้ผู้เข้าร่วมวิจัย (Participants) ได้รับรู้ถึงประสบการณ์จริงจาก เงื่อนไข (Conditions) อันเกิดจากการประมวลทฤษฎี องค์ความรู้ต่างๆ และประเมินผลการวิจัยจาก พฤติกรรม (Behaviors) การตัดสินใจ (Decisions) ของผู้เข้าร่วมวิจัย ควบคู่ไปกับการใช้แบบสอบถาม และการสัมภาษณ์ ซึ่งกระบวนการวิจัยเชิงทดลองนั้นได้มีการนำมาใช้จริงในหลายวงการมาเป็นเวลานานแล้วทั้งวงการแพทย์ ที่ทดลองประสิทธิภาพของยา ที่มีผลต่อการรักษาโรค, วงการวิศวกรรม ที่ได้มีการทดลองแบบจำลองเชิงโครงสร้าง ก่อนออกแบบตึก และสร้างจริง เพื่อให้เกิดความมั่นใจสูงสุดภายใต้สภาวะ หรือเงื่อนไขที่ใกล้เคียงความจริงมากที่สุด

           หากแต่ การทดลองทำโดยสร้างเงื่อนไข เพื่อให้ผู้เข้าร่วมการวิจัยได้สัมผัสประสบการณ์จริงนั้น ไม่สามารถทำได้จริงในทุกกรณี อันเนื่องมาจากข้อจำกัดด้านทรัพยากร ที่หลายงานวิจัยมีไม่เพียงพอต่อการสร้างการทดลองเต็มรูปแบบ โดยเฉพาะงานวิจัยในสายสังคมศาสตร์ ที่พูดถึงโครงสร้างทางสังคม พฤติกรรมของผู้คน 

"เกม (Game) จึงเข้ามาเป็นทางเลือกหนึ่งที่สำคัญสำหรับผู้วิจัยในการสร้างเงื่อนไข กติกา ให้กลายเป็นแบบจำลอง (Simulate) กับผู้เข้าร่วมวิจัยได้เกิดประสบการณ์ และการตัดสินใจ ได้ใกล้เคียงกับความจริงของเขามากที่สุด" 

ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับรูปแบบของเกม และเงื่อนไข บรรยากาศในการเล่นเกม รวมไปถึงการชวนคุยเพื่อสร้างบทเรียนก่อน-หลังเล่นเกมควบคู่กันไปด้วย

           อาจกล่าวได้ว่า เกม คือ เครื่องมือหนึ่งที่สามารถเข้ามาช่วยเติมเต็มกระบวนการวิจัยเชิงทดลอง ให้สามารถทำได้ง่ายขึ้น และหากพิจารณาถึงบรรยากาศของการเล่นเกม จะพบว่า เกม มีจุดแข็งด้านความสนุก ความเป็นมิตร ช่วยให้กลุ่มเป้าหมายที่เข้าร่วมกระบวนการวิจัยรู้สึกผ่อนคลายและแสดงออกถึงความเป็นตัวเองได้ง่าย เมื่อเทียบกับกระบวนการแบบเดิมอย่างการสัมภาษณ์ หรือตอบแบบสอบถาม ทั้งนี้การพัฒนากระบวนการเกม เพื่อเข้ามาใช้ในการวิจัยตามแนวคิดของกลุ่มเถื่อนเกม ได้แบ่งกระบวนการ ดังต่อไปนี้

1.   ผู้วิจัยจะต้องกำหนด “เป้าหมายการเรียนรู้ที่สนใจ” เป็นลำดับแรก ซึ่งเป้าหมายการเรียนรู้นี้เปรียบได้กับ “เป้าหมายการสร้างประสบการณ์จำลอง” ในกระบวนการวิจัยเชิงทดลอง โดยผู้วิจัยควรกำหนดขึ้นเพื่อเป็นโจทย์ และขอบเขตการวิจัยก่อนเริ่มวิจัย

2.  ผู้วิจัยสามารถเลือก “แนวทางการมอง” เกม ในการวิจัยได้หลากหลายรูปแบบ ในที่นี้แบ่งออกได้เป็น 4 รูปแบบ ดังต่อไปนี้

a.       มองการวิจัยไปที่ “ผู้เล่น” กล่าวคือ เมื่อสร้างเกม ขึ้นมาแล้วใช้เกมในการเป็นเครื่องมือในการสังเกตว่า ผู้เล่น ที่ “เลือก” เข้ามาเล่น หรือไม่เล่นเกม นั้นคือใคร เหตุใดเขาถึงเล่น และไม่เล่นเกมที่ถูกออกแบบ เพื่อให้ได้รับทราบถึง การตัดสินใจ ของผู้เล่น

b.      มองการวิจัยไปที่ “พฤติกรรมการเล่น” กล่าวคือ เมื่อผู้เล่นได้เข้ามาร่วมเล่นเกมแล้วนั้น ผู้วิจัยสามารถวิเคราะห์ได้ถึงพฤติกรรมที่แสดงออกของผู้เล่นแต่ละคนที่เล่น ตั้งแต่ระดับการตัดสินใจบนเงื่อนไขต่างๆ ภายในเกม ไปจนถึงการปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้เล่นด้วยกัน เพื่อให้ได้มาซึ่งข้อมูลอันเกิดจาก ประสบการณ์ จำลองที่ถูกสร้างขึ้นบนฐานของโจทย์ และขอบเขตการวิจัยที่กำหนดไว้

c.       มองการวิจัยไปที่ “ผลลัพธ์” ของการเล่นเกม กล่าวคือ ในการที่ผู้เล่นได้ทดลองประสบการณ์การเล่นเกมที่ถูกออกแบบบนพื้นฐานโจทย์ สมมติฐาน และขอบเขตของการวิจัยนั้นๆแล้ว ผลลัพธ์ที่ได้จากการเล่นเกม สามารถนำมาประมวลเป็นข้อสรุปเชิงพฤติกรรมบางอย่างได้ หรือสามารถนำไปเทียบเคียงกับมาตรฐานที่ได้รับการยอมรับอื่นที่ผู้วิจัยนำมาเป็นฐานในการออกแบบเกมเพื่อเข้าถึงพฤติกรรมนั้นๆของผู้เล่น

d.      มองการวิจัยไปที่ “พัฒนาการของผลลัพธ์ หรือการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น” กล่าวคือ การที่ผู้เล่นได้ทดลองประสบการณ์ที่ถูกสร้างขึ้นผ่านเกมนั้น สามารถนำไปสู่การตกผลึกเพื่อการเรียนรู้เพื่อเปลี่ยนแปลงตนเอง (Transformative Learning) ของผู้เล่น ไปจนถึงการเปลี่ยนแปลงระดับชุมชนของผู้เล่นที่เกิดการเรียนรู้ ปรับเปลี่ยนตนเอง อันจะนำไปสู่การสร้างการเปลี่ยนแปลงอื่นในพื้นที่ของความจริงได้

3.   ผู้วิจัยสามารถเลือก “ตัวเกม” ที่สนใจ เพื่อเป็นฐานในการออกแบบกระบวนการเกมเพื่อใช้ในการทดลอง หรือเข้าถึงความรู้ ความจริง ซึ่งขั้นตอนนี้เมื่อเปรียบเทียบกับรูปแบบการวิจัยบนฐานคิดเชิงวิทยาศาสตร์ (Scientific Methods) เปรียบได้กับขั้นตอนการทบทวนวรรณกรรมและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง การสร้างและตรวจสอบคุณภาพเครื่องมือการวิจัย 

                        ซึ่งผู้วิจัยจำเป็นต้องมีประสบการณ์ที่หลากหลายในการเล่นเกม สัมผัสกลไกเกมที่หลากหลายเพียงพอก่อนเริ่มต้นออกแบบเกม ขั้นตอนนี้จะช่วยให้ผู้วิจัยมองเห็นความเป็นไปได้ในการออกแบบกระบวนการสร้างเงื่อนไข (Conditions) ภายในเกมอันจะนำไปสู่การตอบโจทย์การวิจัย ที่ต้องการความตรง (validity) ที่สอดคล้องกับโจทย์การวิจัย นอกจากขั้นตอนการออกแบบเกมแล้ว ผู้วิจัยควรทดลองใช้กับกลุ่มเป้าหมายบางกลุ่ม และนำข้อมูลผลสะท้อนกลับมาพัฒนา ก่อนนำไปใช้ในขั้นตอนงานวิจัยจริง เพื่อให้มั่นใจถึงประสิทธิภาพ (ความสนุกในการเล่น, การแสดงออกซึ่งพฤติกรรม การตัดสินใจต่างๆของผู้เล่น หรืออื่นๆที่โจทย์วิจัยต้องการ) ในการเข้าถึงข้อมูล

ข้อมูลจาก : การพูดคุยแลกเปลี่ยน ระหว่าง กลุ่มเถื่อนเกม นำโดย อ.ดร.เดชรัตน์ สุขกำเนิด 

ร่วมกับนิสิต/นักศึกษาหลายสถาบันที่สนใจทำวิจัย/วิทยานิพนธ์เรื่อง “เกมเพื่อการเรียนรู้” 

เมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน 2560 ณ Fathom Book space กรุงเทพฯ

ภาพประกอบจาก : ศุภวิชช์ สงวนคัมธรณ์

เรียบเรียงโดย : อรุณฉัตร คุรุวาณิชย์